AI နှင့် ဗုဒ္ဓဓမ္မ


Discuss ဗုဒ္ဓ၏ အဆုံးအမများ.?

ဗုဒ္ဓဓမ္မတွင် "ကံ" သည် တန်ခိုးရှင်တစ်ဦးဦး၏ စီရင်ချက်မဟုတ်ဘဲ သဘာဝနိယာမ (Natural Law) တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ လူသား၏ လွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်ခွင့်နှင့် ကိုယ်ပိုင်တာဝန်ယူမှုအပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။

၁။ ကံ ဟူသည် စေတနာ ဖြစ်သည် ဗုဒ္ဓအလိုအရ "ကံ" ဆိုသည်မှာ လုပ်ရပ်တိုင်းကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ ထိုလုပ်ရပ်ကို တွန်းအားပေးလိုက်သည့် "စေတနာ" (Intention/Volition) သာလျှင် ကံဖြစ်ပါသည်။ ဗုဒ္ဓက "ချစ်သားရဟန်းတို့... စေတနာကို ကံဟူ၍ ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏" ဟု မိန့်ကြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကံဟူသည် တရားသူကြီးတစ်ဦးက အပြစ်ပေးခြင်း၊ ဆုပေးခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ မိမိ၏ စေတနာအလျောက် အကြောင်းနှင့်အကျိုး (Cause and Effect) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သဘောတရားသာ ဖြစ်သည်။

၂။ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် ခွဲခြားပုံ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်ကို ခွဲခြားရာတွင် စိတ်နေသဘောထား (စေတနာ) သည် အဓိကကျပါသည်။

  • အကုသိုလ် (Unwholesome Deeds): လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ (အဝိဇ္ဇာ) တို့ကို အခြေခံ၍ ပြုလုပ်သော အရာများသည် အကုသိုလ်ဖြစ်သည်။ အကုသိုလ်ကံသည် မကောင်းကျိုးကို ပေးသည်။ မကောင်းမှုပြုသူသည် အကုသိုလ်အကျိုးပေးချိန်မတန်မီတွင် ကောင်းကျိုးကို ခံစားရနိုင်သော်လည်း၊ အကျိုးပေးချိန်တန်ပါက မကောင်းကျိုးကိုသာ မလွဲမသွေ ခံစားရမည် ဖြစ်သည်။
  • ကုသိုလ် (Wholesome Deeds): လောဘကင်းခြင်း (Aloke)၊ ဒေါသကင်းခြင်း (Adosa)၊ မောဟကင်းခြင်း (Amoha) တို့ဖြင့် ပြုလုပ်သော ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာတို့သည် ကုသိုလ်ဖြစ်သည်။ လူဖြစ်လာရခြင်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ အိပ်ခြင်း၊ စားခြင်း၊ ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်း သက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ကုသိုလ်ပြုရန်" ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ကုသိုလ်တရားသည် လူ့ဘုံ၊ နတ်ဘုံ၊ ဗြဟ္မာ့ဘုံတို့ကို ရောက်စေနိုင်သလို နိဗ္ဗာန်သို့လည်း ရောက်စေနိုင်သည်။

၃။ ကံအကျိုးပေးပုံနှင့် ကံအမျိုးအစားများ ကံတရားသည် ချက်ချင်းအကျိုးပေးသည်လည်းရှိသလို၊ သံသရာတစ်လျှောက် ပါသွားသည်လည်း ရှိပါသည်။ သေခါနီးအချိန်တွင် အကျိုးပေးပုံကို မူတည်၍ ကံလေးမျိုး ခွဲခြားပြထားသည် -

  • ဂရုကံ (Garuka Kamma): ဈာန်ကုသိုလ် သို့မဟုတ် ပဉ္စာနန္တရိယကံကဲ့သို့ အလွန်ကြီးလေးသောကံ (အကျိုးပေး အမြန်ဆုံးနှင့် အဦးဆုံးဖြစ်သည်)။
  • အာသန္နကံ (Asanna Kamma): သေခါနီးအချိန်တွင် ပြုလုပ်သော သို့မဟုတ် အောက်မေ့သောကံ။ (ဥပမာ - တံငါသည်ကြီးသည် သေခါနီးတွင် သရဏဂုံတင်၍ နတ်ပြည်ရောက်သွားခြင်း)။
  • အာစိဏ္ဏကံ (Acinna Kamma): အမြဲမပြတ် လေ့ကျင့်ပြုလုပ်ထားသော အလေ့အကျင့်ကံ။
  • ကဋတ္တာကံ (Katatta Kamma): စေတနာထက်သန်မှုမရှိဘဲ ပြုလုပ်ခဲ့သော ကံများ။ နွားခြံတံခါးဖွင့်လိုက်သောအခါ တံခါးဝနှင့် အနီးဆုံးနွား (အာသန္နကံ) က အရင်ထွက်သကဲ့သို့၊ သေခါနီးတွင် ကပ်၍ပြုသောကံက ဦးစွာ အကျိုးပေးတတ်သည်။

၄။ ဉာဏ်ပညာနှင့် ယှဉ်သော ကုသိုလ် (ပညာသမ္ပယုတ်) ကုသိုလ်ပြုရာတွင် ဉာဏ်ပညာပါဝင်မှုသည် အရေးကြီးပါသည်။

  • ပညာမပါသော ကုသိုလ် (ဉာဏ်ဝိပ္ပယုတ်): မိမိကောင်းစားရေး၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာရရေးကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြုသောဒါန (ပါရမီမမြောက်သောဒါန)။ ဤကံကြောင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝသော်လည်း ဉာဏ်ပညာနည်းပါးသူ (ဒွိဟိတ်) ဖြစ်တတ်သည်။
  • ပညာပါသော ကုသိုလ် (ဉာဏ်သမ္ပယုတ်): လောကနှင့် သာသနာအကျိုးကို မျှော်ကိုး၍၊ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်လိုသော စိတ်ဖြင့် ပြုသောဒါန (ပါရမီမြောက်သောဒါန)။ ဤကံသည် ဘဝဆက်တိုင်းတွင် ဉာဏ်ပညာကြီးမားစေပြီး နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေနိုင်သည်။

၅။ ကံနှင့် အနတ္တသဘောတရား ဗုဒ္ဓဓမ္မ၏ ထူးခြားချက်မှာ "အတ္တ" (Soul) ကို ပယ်ပယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ "ငါ" ဟူ၍ ခိုင်မြဲသော အရာမရှိ၊ ခန္ဓာငါးပါး အစုအဝေးသာရှိသည်။ သို့သော် ကံတရား၏ စွမ်းအင်သည် ပျောက်ပျက်မသွားဘဲ ဘဝတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ဆက်လက်ပါရှိသည်။ သေဆုံးခြင်းဆိုသည်မှာ ရုပ်နာမ်ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ဘဝကို တွယ်တာသော "တဏှာ" နှင့် ကံစွမ်းအင်များက နောက်ထပ် ဘဝသစ်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ကံသည် ဖန်ဆင်းရှင် သို့မဟုတ် တန်ခိုးရှင်တို့၏ စီမံမှုမဟုတ်ဘဲ "ကမ္မနိယာမ" (Kamma Niyama) ဟူသော သဘာဝတရားသာ ဖြစ်သည်။

၆။ ကိုယ်ပိုင်အားကိုးမှု (Atta Hi Attano Natho) ဗုဒ္ဓဝါဒသည် ကံကို ယုံကြည်သော်လည်း ကံကိုချည်း ပုံချထားသော (Fatalism) ဝါဒ မဟုတ်ပါ။ မိမိ၏ အနာဂတ်သည် မိမိ၏ ပစ္စုပ္ပန်လုပ်ရပ်များ (ကံ) အပေါ်တွင် မူတည်သည်။

  • မိမိသာလျှင် မိမိ၏ ကိုးကွယ်ရာ: ဘုရား၊ သိကြားမင်း သို့မဟုတ် မည်သည့်တန်ခိုးရှင်ကမျှ မိမိကို မကယ်တင်နိုင်။ မိမိပြုသော ကုသိုလ်ကံ (သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ) ကသာ မိမိကို ကယ်တင်နိုင်သည်။
  • ပရိတ်နှင့် ယတြာ: ပရိတ်တရားတော်များသည် အစွမ်းထက်သော်လည်း၊ ယင်းကို နာယူသူတွင် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာရှိမှသာ အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ကံကြီးသူများ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အယူရှိသူများအတွက် ပရိတ်က မကယ်တင်နိုင်ပါ။

၇။ နိဗ္ဗာန်နှင့် ကံ ကံတရားသည် သံသရာလည်စေသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်များသည် အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ရပ်များသည် အကျိုးပေးသော "ကံ" အဖြစ် မတည်တော့ဘဲ "ကြိယာ" မျှသာ ဖြစ်သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ကံကုန်မှသာ (တဏှာကုန်မှသာ) နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်သည်။

အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ဗုဒ္ဓအဆုံးအမတွင် ကံဆိုသည်မှာ မိမိ၏ စေတနာပင်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုကံကို ဉာဏ်ပညာဖြင့် ပဲ့ကိုင်ကာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်အောင် ကြိုးစားရမည် ဖြစ်ပါသည်။

လက်တွေ့ဘယ်လိုကျင့်မလဲ?

ဗုဒ္ဓ၏ အဆုံးအမများ (Dhamma) သည် လူသားများကြုံတွေ့နေရသော ဆင်းရဲဒုက္ခများမှ လွတ်မြောက်ရန် လမ်းညွှန်ထားသော လက်တွေ့ကျင့်စဉ်များ ဖြစ်ပါသည်။ ရရှိထားသော ဇာစ်မြစ်အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ ဗုဒ္ဓ၏ အဓိက အဆုံးအမများကို အောက်ပါအတိုင်း အနှစ်ချုပ် ဆွေးနွေးတင်ပြအပ်ပါသည်။
၁။ သစ္စာလေးပါး (The Four Noble Truths) ဗုဒ္ဓအဆုံးအမ၏ အနှစ်ချုပ်သည် သစ္စာလေးပါးပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားပြီး ၎င်းတို့မှာ ဆင်းရဲခြင်းအမှန်တရား၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းရာနှင့် ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းစဉ်တို့ ဖြစ်သည် [၁၄၈][၈၁၉]။
• ဒုက္ခသစ္စာ (ဆင်းရဲခြင်း): ဖွားခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်း အစရှိသည်တို့သည် ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်သည် [၃၆၄]။ ဤနေရာတွင် "ဒုက္ခ" သည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နာကျင်မှုသာမက မမြဲခြင်း၊ မပြည့်စုံခြင်းနှင့် စိတ်ကျေနပ်မှု မရနိုင်ခြင်း သဘောသဘာဝများကိုပါ ဆိုလိုသည် [၃၅၇][၈၂၀]။
• သမုဒယသစ္စာ (ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ကြောင်း): ဒုက္ခဖြစ်ရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ "တဏှာ" (လိုချင်တပ်မက်မှု) ဖြစ်သည် [၁၄၉][၉၇၅]။ ကာမဂုဏ်ကို တပ်မက်ခြင်း၊ ဘဝကို တပ်မက်ခြင်းနှင့် ဘဝပြတ်စဲခြင်းကို တပ်မက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည် [၃၆၄][၈၂၁]။
• နိရောဓသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းမှု): တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်လိုက်ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်ပြီး ဆင်းရဲဒုက္ခ အားလုံး၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ ဖြစ်သည် [၃၆၅][၉၇၆]။ နိဗ္ဗာန်သည် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တည်းဟူသော မီးသုံးပါး ငြိမ်းအေးသွားခြင်းလည်း ဖြစ်သည် [၅၂၄]။
• မဂ္ဂသစ္စာ (ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းလမ်းစဉ်): ၎င်းသည် အစွန်းနှစ်ပါး (ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်းနှင့် မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲခြင်း) မှ လွတ်ကင်းသော "မဇ္ဈိမပဋိပဒါ" (အလယ်အလတ်လမ်းစဉ်) သို့မဟုတ် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ဖြစ်သည် [၇၈၁][၇၉၆]။
၂။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး (The Noble Eightfold Path) ဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရန် ကျင့်သုံးရမည့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို အုပ်စုကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည် [၈၂၃]။
• ပညာ (Wisdom): မှန်ကန်စွာ သိမြင်ခြင်း (သမ္မာဒိဋ္ဌိ)၊ မှန်ကန်စွာ ကြံစည်ခြင်း (သမ္မာသင်္ကပ္ပ)။
• သီလ (Ethical Conduct): မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုခြင်း (သမ္မာဝါစာ)၊ မှန်ကန်စွာ ပြုလုပ်ခြင်း (သမ္မာကမ္မန္တ)၊ မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးခြင်း (သမ္မာအာဇီဝ)။
• သမာဓိ (Mental Discipline): မှန်ကန်စွာ အားထုတ်ခြင်း (သမ္မာဝါယာမ)၊ မှန်ကန်စွာ အောက်မေ့ခြင်း (သမ္မာသတိ)၊ မှန်ကန်စွာ တည်ကြည်ခြင်း (သမ္မာသမာဓိ) [၁၅၀][၇၈၈]။
၃။ လက္ခဏာရေးသုံးပါး (The Three Marks of Existence) ဗုဒ္ဓက လောကရှိ အရာအားလုံးသည် အောက်ပါ လက္ခဏာ သုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဟု ဟောကြားခဲ့သည် [၉၁၅]။
• အနိစ္စ (Impermanence): အရာခပ်သိမ်းသည် မမြဲ၊ အမြဲတစေ ပြောင်းလဲနေသည် [၉၁၆]။
• ဒုက္ခ (Suffering/Unsatisfactoriness): မမြဲသော အရာများသည် စိတ်ကျေနပ်မှုကို အပြည့်အဝ မပေးနိုင်ဘဲ ဆင်းရဲခြင်း သဘောရှိသည် [၉၁၆]။
• အနတ္တ (Non-self): "ငါ"၊ "အတ္တ" ဟူ၍ ခိုင်မြဲသော အနှစ်သာရ မရှိပေ [၉၁၇]။ လူဟူသည် ခန္ဓာငါးပါး (ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်) အစုအဝေးသာ ဖြစ်ပြီး ထိုအရာအားလုံးသည် မမြဲခြင်း သဘောရှိသည် [၈၅၃][၉၇၉]။
၄။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) အရာခပ်သိမ်းသည် အကြောင်းအကျိုး ဆက်နွယ်မှုကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော သဘောတရား ဖြစ်သည် [၅၈၈][၆၉၃]။ "ဤအရာ ရှိသောကြောင့် ဤအရာ ဖြစ်လာသည်" ဟူသော မူကို အခြေခံပြီး မောဟ (အဝိဇ္ဇာ) ကြောင့် သင်္ခါရ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ၊ ထိုမှတဆင့် ဘဝသံသရာ လည်ပတ်ပုံ (၁၂) ချက်ကို ရှင်းပြထားသည် [၂၇၁][၆၉၄]။ ဤသဘောတရားသည် ဖန်ဆင်းရှင် သို့မဟုတ် ထာဝရအတ္တ မရှိကြောင်းကိုလည်း ရှင်းပြသည် [၆၉၆]။
၅။ ကံ နှင့် ကုသိုလ် (Karma and Merit) ဗုဒ္ဓအလိုအရ "ကံ" ဆိုသည်မှာ "စေတနာ" (Intention) ပင် ဖြစ်သည် [၁၅၁][၈၃၃]။ ကောင်းသော စေတနာဖြင့် ပြုလုပ်သော အရာသည် ကုသိုလ်ဖြစ်ပြီး ကောင်းကျိုးကို ပေးသည် [၁၅၁]။ မကောင်းသော စေတနာဖြင့် ပြုလုပ်သော အရာသည် အကုသိုလ်ဖြစ်ပြီး မကောင်းကျိုးကို ပေးသည် [၁၅၁]။ လူသားများ၏ ဘဝရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုမှာ ကုသိုလ်ပြုရန် ဖြစ်သည်ဟု မြန်မာ့ရိုးရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အတွေးအခေါ်များတွင်လည်း တွေ့ရှိရသည် [၄၃၄]။
၆။ သီလ နှင့် ကျင့်ဝတ် (Precepts and Ethics) လူဝတ်ကြောင်များအတွက် အခြေခံကျင့်ဝတ်မှာ ငါးပါးသီလ ဖြစ်သည် [၂၉၃]။ ယင်းတို့မှာ -
1. သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
2. သူတစ်ပါးပစ္စည်းကို ခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
3. ကာမဂုဏ်အမှု၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြံခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
4. လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
5. မူးယစ်စေတတ်သော အရာများကို သုံးစွဲခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း တို့ဖြစ်သည် [၇၆၂][၈၃၂]။
၇။ ဘာဝနာ (Meditation) စိတ်ကို ဖြူစင်အောင် ကျင့်ကြံရာတွင် အဓိကအားဖြင့် သမထ (Samatha) နှင့် ဝိပဿနာ (Vipassana) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည် [၂၁၂]။
• သမထ: စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင်၊ အာရုံတစ်ခုတည်း၌ စိုက်ထားနိုင်အောင် (သမာဓိ) ကျင့်ကြံခြင်း ဖြစ်သည် [၇၂၅]။
• ဝိပဿနာ: ရုပ်နာမ်တို့၏ မမြဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ အစိုးမရခြင်း (အနတ္တ) သဘောတရားများကို ထိုးထွင်းသိမြင်အောင် ကျင့်ကြံခြင်း ဖြစ်သည် [၇၂၆][၈၃၅]။ အာနာပါနဿတိ (ထွက်လေဝင်လေ မှတ်ခြင်း) ကဲ့သို့သော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည် [၉၈၄]။
နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့် ဗုဒ္ဓ၏ အဆုံးအမများသည် ယုံကြည်မှုကို အခြေခံသည်ထက် လက်တွေ့ကျင့်ကြံမှုနှင့် ကိုယ်တိုင်သိမြင်မှု (ပညာ) ကို ဦးစားပေးသော လမ်းစဉ်ဖြစ်သည် [၁၄၃][၁၃၆]။

မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လိုကျင့်သုံးနိုင်မလဲ?
မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး (The Noble Eightfold Path) သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အနှစ်သာရဖြစ်ပြီး ဆင်းရဲဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရန် ကျင့်သုံးရမည့် လက်တွေ့ကျင့်စဉ် ဖြစ်ပါသည်။ ဤမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝတွင် လက်တွေ့ကျင့်သုံးနိုင်ရန်အတွက် သီလ (ကိုယ်ကျင့်တရား)၊ သမာဓိ (စိတ်တည်ငြိမ်မှု) နှင့် ပညာ (အမှန်သိမြင်မှု) ဟူသော အုပ်စုကြီး (၃) ခုခွဲ၍ အောက်ပါအတိုင်း လေ့ကျင့်နိုင်ပါသည် [၃၇၅]။
၁။ သီလ (Moral Conduct) - ကိုယ်ကျင့်တရား ကောင်းမွန်အောင် နေထိုင်ခြင်း လူဝတ်ကြောင်များအတွက် သီလသည် နေ့စဉ်ဘဝ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်သည်။
• သမ္မာဝါစာ (Right Speech) - မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုခြင်း:
    ◦ လိမ်ညာပြောဆိုခြင်း၊ ဂုံးတိုက်ခြင်း၊ ရိုင်းစိုင်းသော စကားပြောခြင်းနှင့် အကျိုးမရှိသော စကားများ ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရမည် [၃၇၆]။
    ◦ လက်တွေ့ဘဝတွင် စကားမပြောမီ "ငါပြောမယ့်စကားက မှန်ရဲ့လား၊ အကျိုးရှိရဲ့လား၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်စေသလား" ဟု ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပါ [၁၈၃]။ မဟုတ်မမှန် သတင်းစကားများ ဖြန့်ဝေခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည်လည်း ဤအထဲတွင် ပါဝင်သည် [၂၁]။
• သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) - မှန်ကန်စွာ ပြုမူခြင်း:
    ◦ သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးပစ္စည်းကို ခိုးယူခြင်း၊ ကာမဂုဏ်အမှု၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြံခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ရမည် [၃၆၈][၃၇၆]။
    ◦ ဤအချက်သည် ငါးပါးသီလ ကို စောင့်ထိန်းခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - သူတစ်ပါး၏ အချိန် သို့မဟုတ် လုပ်အားကို ခေါင်းပုံဖြတ်ခြင်း (ခိုးယူခြင်း)၊ သက်ရှိများကို ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ကာ မေတ္တာထား၍ ဆက်ဆံပါ [၃၇၀][၃၇၇]။
• သမ္မာအာဇီဝ (Right Livelihood) - မှန်ကန်စွာ အသက်မွေးခြင်း:
    ◦ မိမိ၏ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်နစ်နာစေခြင်း (ဥပမာ- လက်နက်ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ သတ္တဝါများကို သတ်ဖြတ်ရောင်းချခြင်း၊ မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းချခြင်း၊ လိမ်လည်လှည့်ဖြားခြင်း) မဖြစ်စေရပါ [၄၁][၃၇၆]။
    ◦ တရားမျှတသော နည်းလမ်းဖြင့် ရှာဖွေထားသော စီးပွားဥစ္စာကိုသာ သုံးစွဲခြင်းသည် နေ့စဉ်ဘဝ ကျင့်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည် [၂၆]။
၂။ သမာဓိ (Mental Discipline) - စိတ်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း စိတ်ကို တည်ငြိမ်အောင်၊ ကြည်လင်အောင် လေ့ကျင့်ခြင်းဖြစ်သည်။
• သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) - မှန်ကန်စွာ အားထုတ်ခြင်း:
    ◦ မဖြစ်ပေါ်သေးသော အကုသိုလ်စိတ်များ (ဥပမာ - ဒေါသ၊ လောဘ) ကို မဖြစ်ပေါ်လာအောင် တားဆီးခြင်းနှင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်များကို ပယ်ဖျောက်ရန် ကြိုးစားခြင်း ဖြစ်သည် [၈][၃၇၆]။
    ◦ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ကုသိုလ်တရားများ (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ) တိုးပွားလာအောင် နေ့စဉ် ကြိုးစားအားထုတ်ရမည် [၃၇၅]။
• သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) - မှန်ကန်စွာ အောက်မေ့ခြင်း:
    ◦ မိမိ၏ ကိုယ်၊ ဝေဒနာ၊ စိတ်နှင့် သဘောတရားများကို အမြဲမပြတ် သတိကပ်၍ သိမှတ်နေခြင်း ဖြစ်သည် [၃၇၆]။
    ◦ လက်တွေ့ကျင့်သုံးရာတွင် လမ်းလျှောက်နေစဉ်၊ စားသောက်နေစဉ် သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်နေစဉ် မိမိဘာလုပ်နေသည်ကို သတိထားနေခြင်း (Mindfulness in daily activities) ဖြစ်သည် [၆၀၉]။ အတိတ်ကို တွေးပြီး ပူဆွေးနေခြင်း၊ အနာဂတ်ကို တွေးပြီး စိုးရိမ်နေခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်တွင် စိတ်ကို ထားရှိခြင်း ဖြစ်သည် [၆၁၀]။
• သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) - မှန်ကန်စွာ တည်ကြည်ခြင်း:
    ◦ စိတ်ကို အာရုံတစ်ခုတည်းပေါ်တွင် စူးစိုက်ထားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ် အာနာပါန (ထွက်လေဝင်လေ မှတ်ခြင်း) ကဲ့သို့သော တရားထိုင်ခြင်းကို တစ်နေ့လျှင် ၅ မိနစ်၊ ၁၀ မိနစ်ခန့် အချိန်ပေး၍ လေ့ကျင့်နိုင်သည် [၆၀၇][၇၄၄]။
၃။ ပညာ (Wisdom) - အမှန်တရားကို သိမြင်ခြင်း သီလနှင့် သမာဓိကို အခြေခံ၍ ပညာကို တည်ဆောက်ရသည်။
• သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right Understanding) - မှန်ကန်စွာ သိမြင်ခြင်း:
    ◦ ကံ၊ ကံ၏ အကျိုးကို ယုံကြည်ခြင်းနှင့် သစ္စာလေးပါး (ဆင်းရဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်း၊ ဆင်းရဲချုပ်ငြိမ်းရာ၊ လမ်းစဉ်) ကို နားလည်ခြင်း ဖြစ်သည် [၃၇၆]။
    ◦ ကောင်းတာလုပ်လျှင် ကောင်းကျိုးရမည်၊ ဆိုးတာလုပ်လျှင် ဆိုးကျိုးရမည် ဟူသော အကြောင်းအကျိုးကို လက်ခံပြီး မိမိ၏ ဘဝကို တည်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်သည် [၁၅၁][၆၃၉]။
• သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Thought/Intention) - မှန်ကန်စွာ ကြံစည်ခြင်း:
    ◦ ကာမဂုဏ်၌ တွယ်တာမှုကင်းခြင်း (Nekkhamma)၊ ဖျက်ဆီးလိုစိတ်ကင်းခြင်း (Byapada - မေတ္တာ)၊ ညှဉ်းဆဲလိုစိတ်ကင်းခြင်း (Avihimsa - ကရုဏာ) တို့ကို မွေးမြူခြင်း ဖြစ်သည် [၃၇၆]။
    ◦ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးအကျိုးအတွက် ကောင်းသော စေတနာ ထားရှိခြင်းသည် လက်တွေ့ကျင့်သုံးမှု ဖြစ်သည် [၂][၃၇၄]။
လက်တွေ့ဘဝတွင် ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးပုံ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် အဆင့်လိုက် တစ်ခုပြီးမှ တစ်ခုလုပ်ရမည့်အရာ မဟုတ်ဘဲ၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ချိတ်ဆက် ကျင့်သုံးရမည့်အရာ ဖြစ်သည် [၃၇၄][၃၈၀]။ ဥပမာအားဖြင့် -
• သင်သည် ရုံးလုပ်ငန်းခွင်တွင် လိမ်လည်မှုတစ်ခုကို မပြုလုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည် ဆိုပါစို့။
    ◦ ထိုသို့ဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်းသည် အမှန်အမှားကို ခွဲခြားသိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ (ပညာ) ကြောင့် ဖြစ်သည်။
    ◦ ထိုသို့မလုပ်မိအောင် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်းသည် သမ္မာဝါယာမ (သမာဓိ) ဖြစ်သည်။
    ◦ လက်တွေ့တွင် မလိမ်လည်ဘဲ ရိုးသားစွာ လုပ်ကိုင်ခြင်းသည် သမ္မာကမ္မန္တနှင့် သမ္မာအာဇီဝ (သီလ) ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် နေ့စဉ်ဘဝတွင် ငါးပါးသီလကို လုံခြုံအောင်ထိန်းခြင်း၊ နေ့စဉ် အချိန်ပေး၍ တရားထိုင်ခြင်းနှင့် သူတစ်ပါးအပေါ် မေတ္တာထားကာ အကုသိုလ် ရှောင်၊ ကုသိုလ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးနိုင်ပါသည် [၃၆၈][၆၀၇]။

သမထနဲ့ ဝိပဿနာ တရားအားထုတ်ခြင်းရဲ့ လက်တွေ့ကွာခြားချက်က ဘာလဲ?
သမထ (Samatha) နှင့် ဝိပဿနာ (Vipassana) တို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ တရားအားထုတ်မှုတွင် အတူတကွ ဖွံ့ဖြိုးစေရမည့် စိတ်အရည်အသွေးများ ဖြစ်သော်လည်း၊ လက်တွေ့ကျင့်သုံးပုံနှင့် ရည်ရွယ်ချက်များတွင် အောက်ပါအတိုင်း ကွာခြားမှုများ ရှိပါသည်။
၁။ အာရုံပြုရာ (Focus/Object)
• သမထ: စိတ်ကို တည်ငြိမ်စေရန် (Calm) အတွက် အာရုံတစ်ခုတည်းအပေါ်တွင် စူးစိုက်ထားခြင်း (Single-pointedness/Concentration) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အသက်ရှူခြင်းကို ရှုမှတ်ရာတွင် ဝင်လေထွက်လေ ရှိနေသည်ဟူသော အချက် (Concept) သို့မဟုတ် အာရုံနိမိတ်တစ်ခုတည်းအပေါ်တွင်သာ စိတ်ကို ငြိမ်သက်စွာ ထားရှိပြီး အခြားအတွေးများသို့ မရောက်အောင် ထိန်းချုပ်သည်။ ကသိုဏ်း၊ မေတ္တာပွားခြင်း သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓနုဿတိ ကဲ့သို့သော အာရုံတစ်ခုခုကို စွဲမြဲစွာ မှတ်ယူလေ့ရှိသည်။
• ဝိပဿနာ: "အထူးသိမြင်ခြင်း" (Special seeing/Insight) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး အရာရာကို ဖြစ်ပျက်နေသည့်အတိုင်း အမှန်မြင်အောင် ကြည့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အာရုံတစ်ခုတည်းကို စွဲကိုင်ထားခြင်းမရှိဘဲ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်နှင့် စိတ်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာရုံခံစားမှုများ (ဥပမာ - ပူခြင်း၊ အေးခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း) ကို အကဲဖြတ်ခြင်းမပြုဘဲ ဖြစ်ပျက်နေသည့် သဘောတရားအတိုင်း ရှုမှတ်သည်။ အနိစ္စ (မမြဲခြင်း)၊ ဒုက္ခ (ဆင်းရဲခြင်း) နှင့် အနတ္တ (ကိုယ်ပိုင်မဟုတ်ခြင်း) ဟူသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။
၂။ လက်တွေ့ကျင့်စဉ် နည်းလမ်း (Practical Technique)
• သမထ: စိတ်အာရုံပျံ့လွင့်ခြင်းကို တားဆီးရန် အသက်ရှူမှုကို ရေတွက်ခြင်း (counting) သို့မဟုတ် အာရုံတစ်ခုတည်း၌ စိတ်ကို ချည်နှောင်ထားခြင်းများ ပြုလုပ်သည်။ စိတ်ကို ငြိမ်သက်အေးချမ်းစေရန်နှင့် တစ်နေရာတည်းတွင် တည်ရှိနေစေရန် လေ့ကျင့်သည်။
• ဝိပဿနာ: ရုပ်နှင့်နာမ်တို့၏ ပြောင်းလဲမှုသဘောသဘာဝကို သတိကပ်၍ စောင့်ကြည့်သည်။ ဥပမာ - နှာသီးဖျား၌ လေထိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပူနွေးမှု သို့မဟုတ် ဝမ်းဗိုက်၏ ဖောင်းခြင်း၊ ပိန်ခြင်း လှုပ်ရှားမှုများကို ခံစားသိရှိပြီး၊ ထိုအရာများ၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို ရှုမှတ်သည်။
၃။ ရလဒ် (Result)
• သမထ: စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (သမာဓိ) ကို ဖြစ်စေပြီး ဈာန် (Jhana) အဆင့်များသို့ ရောက်ရှိစေနိုင်သည်။ သမထသည် ကိလေသာများကို ယာယီအားဖြင့် ငြိမ်သက်စေနိုင်သည် (Suppression of defilements)။
• ဝိပဿနာ: ပညာ (Wisdom/Panna) ကို ဖြစ်စေပြီး ကိလေသာများကို အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်နိုင်သည်။ ဝိပဿနာသည်သာလျှင် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း (နိဗ္ဗာန်) ကို မျက်မှောက်ပြုစေနိုင်သည်။
၄။ ဆက်နွယ်မှု (Relationship) မူလဗုဒ္ဓဝါဒကျမ်းစာများအရ ဤနှစ်ခုသည် သီးခြားစီမဟုတ်ဘဲ တွဲဖက်လုပ်ဆောင်ရမည့် အရည်အသွေးများဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ သမထဖြင့် ရရှိလာသော စိတ်တည်ငြိမ်မှု (သမာဓိ) သည် အရာရာကို အမှန်အတိုင်းမြင်နိုင်သော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ခိုင်မာသော အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတော်များက သမထသည် "ကြက်ဥကို ဇွန်းပေါ်တင်၍ သယ်ဆောင်ခြင်း" နှင့်တူပြီး၊ ဝိပဿနာသည် "ပရိဘောဂများကို မတိုက်မိအောင် ရှောင်ရှားလမ်းလျှောက်ခြင်း" နှင့် တူသည်ဟု ဥပမာပေးကြသည်။

သမထနှင့် ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်နှစ်ခု မည်သို့ အပြန်အလှန် အထောက်အကူပြုသနည်း?

သမထနှင့် ဝိပဿနာ ကျင့်စဉ်နှစ်ခုသည် သီးခြားစီ ကွဲပြားနေသော အရာများမဟုတ်ဘဲ၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိရေးအတွက် အပြန်အလှန် အထောက်အကူပြုနေသော၊ တွဲဖက်လုပ်ဆောင်ရမည့် အရည်အသွေးနှစ်ရပ် ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။
ရရှိထားသော အချက်အလက်များအရ ၎င်းတို့ အပြန်အလှန် အထောက်အကူပြုပုံကို အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းပြနိုင်ပါသည် -
၁။ စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှုနှင့် သိမြင်မှု ဆက်နွယ်ချက်
• သမထ၏ အခန်းကဏ္ဍ: သမထသည် စိတ်ကို တည်ငြိမ်စေခြင်း (Calming/Tranquility) နှင့် စိတ်ကို တစ်နေရာတည်း၌ စူးစိုက်ထားနိုင်ခြင်း (Concentration) ကို ဖြစ်စေသည်။ ဤတည်ငြိမ်မှုသည် ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်သည်။ စိတ်သည် လှုပ်ရှားပျံ့လွင့်နေလျှင် အရာရာကို အမှန်အတိုင်း (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သဘောတရားများကို) မြင်နိုင်ရန် ခက်ခဲပါသည် [၄၃][၄၆၀][၆၂၆]။
• ဝိပဿနာ၏ အခန်းကဏ္ဍ: ဝိပဿနာသည် အမှန်တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (Clear Seeing/Insight) ဖြစ်သည်။ သမထဖြင့် ရရှိလာသော စူးစိုက်မှုကို အသုံးပြု၍ ရုပ်နာမ်တို့၏ သဘောသဘာဝအမှန်ကို ဆန်းစစ်လေ့လာသည်။ ထိုသို့သိမြင်ခြင်းက စိတ်ကို ပိုမိုလွတ်မြောက်စေပြီး သမထကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေသည် [၄၆၃][၆၂၉]။
၂။ ကိလေသာများကို ပယ်သတ်ရာတွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပုံ ကျမ်းဂန်များ (အထူးသဖြင့် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်) တွင် ဤနှစ်ခု၏ လုပ်ဆောင်ပုံ ကွာခြားချက်နှင့် ဆက်စပ်မှုကို အတိအကျ ရှင်းပြထားသည် -
• သမထ ကို ပွားများလျှင် စိတ်သည် တည်ငြိမ်လာပြီး ရာဂ (Passion/Lust) ကို ပယ်သတ်နိုင်သည်။
• ဝိပဿနာ ကို ပွားများလျှင် ဉာဏ်ပညာ (Discernment) တိုးတက်လာပြီး အဝိဇ္ဇာ (Ignorance) ကို ပယ်သတ်နိုင်သည်။ ရာဂ (တွယ်တာမှု) ကြောင့် စိတ်မလွတ်မြောက်နိုင်သလို၊ အဝိဇ္ဇာ (မသိမှု) ကြောင့် ဉာဏ်ပညာ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် ရာဂကိုပယ်ရန် သမထနှင့် အဝိဇ္ဇာကိုပယ်ရန် ဝိပဿနာ နှစ်ခုစလုံး လိုအပ်သည် [၄၃][၆၂၁]။
၃။ လက်တွေ့ကျင့်စဉ်တွင် အပြန်အလှန် အကျိုးပြုပုံ
• သမထမှ ဝိပဿနာသို့: သမထကျင့်စဉ် (ဥပမာ- အာနာပါန) ဖြင့် ရရှိလာသော ဈာန် (Jhana) သို့မဟုတ် စိတ်တည်ငြိမ်မှုသည် ကိလေသာ နှောင့်ယှက်ခြင်းများ (နီဝရဏတရားများ) ကို ခေတ္တ ဖယ်ရှားပေးသည်။ ဤသို့ ကြည်လင်နေသော စိတ်အခြေအနေသည် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ခန္ဓာငါးပါး၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို ရှုမှတ်ရန် အကောင်းဆုံး အခြေအနေဖြစ်သည် [၃၂][၆၃၄]။
• ဝိပဿနာမှ သမထသို့: ဝိပဿနာဖြင့် အရာရာသည် မမြဲကြောင်း၊ ဆင်းရဲကြောင်း သိမြင်လာသောအခါ စိတ်သည် အာရုံများအပေါ် တွယ်တာမှု လျော့နည်းလာသည်။ ထိုသို့ လျော့နည်းလာခြင်း (Nibbida) သည် စိတ်ကို ပိုမိုအေးချမ်းစေပြီး သမထ (သမာဓိ) ကို ပိုမိုလွယ်ကူစွာ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည် [၃၆]။
၄။ တွဲဖက်ကျင့်သုံးမှု (Yuganaddha) တရားအားထုတ်ရာတွင် ဤနှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ကျင့်သုံးနိုင်သော နည်းလမ်း (၃) မျိုးရှိကြောင်း ဗုဒ္ဓက ဟောကြားခဲ့သည် [၈၀][၆၂၁]။
1. သမထ အရင်ကျင့်ပြီးမှ ဝိပဿနာကူးခြင်း: စိတ်ကို အရင်ငြိမ်အောင်လုပ်ပြီးမှ အမှန်တရားကို ရှုမှတ်ခြင်း။
2. ဝိပဿနာ အရင်ကျင့်ပြီးမှ သမထဖြစ်လာခြင်း: တရားသဘောကို ဆင်ခြင်ရင်း စိတ်တည်ငြိမ်သွားခြင်း။
3. သမထနှင့် ဝိပဿနာ တွဲဖက်ကျင့်သုံးခြင်း (Yuganaddha): ပထမဈာန်ရပြီးနောက် ထိုဈာန်စိတ်၏ မမြဲမှုကို ဝိပဿနာရှုခြင်း၊ ထို့နောက် ဒုတိယဈာန်သို့ ကူးခြင်း စသည်ဖြင့် အပြန်အလှန် ထောက်ကူ၍ ကျင့်သုံးခြင်း ဖြစ်သည်။
ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ချက်တစ်ခုအရ သမထသည် "ကြက်ဥတစ်လုံးကို ဇွန်းပေါ်တင်၍ သယ်ဆောင်သကဲ့သို့" စိတ်ကို မလှုပ်ရှားအောင် ထိန်းထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဝိပဿနာသည် "ပရိဘောဂများကို မတိုက်မိအောင် ရှောင်ရှားလမ်းလျှောက်ခြင်း" ကဲ့သို့ အမှန်အမှားကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ခု ပေါင်းစပ်မှသာ ခရီးဆုံး (နိဗ္ဗာန်) သို့ ဘေးကင်းစွာ ရောက်ရှိနိုင်မည် ဖြစ်သည် [၄၆၉]။

သမာဓိအားနည်းတဲ့သူတွေအတွက် ဝိပဿနာကို တိုက်ရိုက်ရှုမှတ်လို့ ရနိုင်ပါသလား?